Trang dịch vụ công giả thường giống cổng thật tới từng màu sắc và biểu tượng, nên đừng nhìn giao diện mà hãy nhìn đường vào: bạn có tự gõ địa chỉ, mở từ dấu trang hay ứng dụng chính thức không, và tên miền trên thanh địa chỉ có đúng tên miền cơ quan nhà nước, đuôi .gov.vn hay không. Trang mở từ đường dẫn trong tin nhắn, quảng cáo hay nhóm mạng xã hội mà đòi số căn cước, mật khẩu, mã xác thực ngay từ đầu thì dừng lại.
Kẻ gian làm trang giả vì cổng dịch vụ công là nơi người dân quen nhập thông tin nhạy cảm nhất: số định danh, mật khẩu tài khoản định danh, đôi khi cả thông tin thẻ khi trả lệ phí. Lấy được bộ thông tin đó, chúng có thể đăng nhập thay bạn, vay tiền, mở tài khoản đứng tên bạn. Bài dưới chỉ cách đi vào cổng an toàn, các dấu hiệu trang giả, thói quen nên tập và việc làm ngay nếu đã lỡ nhập.
Trang giả đến tay bạn bằng những đường nào
Ít ai tự gõ địa chỉ rồi rơi vào trang giả. Hầu hết đều đi qua một đường dẫn được đặt sẵn trước mặt. Đường phổ biến nhất là tin nhắn hoặc thư điện tử báo giấy tờ sắp hết hạn, hồ sơ cần bổ sung, lệ phí chưa nộp. Đường thứ hai là quảng cáo trên công cụ tìm kiếm hay mạng xã hội: bạn gõ "đổi bằng lái trực tuyến", kết quả đầu tiên là một quảng cáo dẫn tới trang có giao diện giống hệt cổng thật. Đường thứ ba là nhóm hỗ trợ trên mạng xã hội, nơi một tài khoản "nhiệt tình" gửi đường dẫn cho người hỏi.
Điểm chung là bạn không chủ động chọn địa chỉ, mà được ai đó chọn hộ. Vì thế, thói quen bảo vệ hiệu quả nhất không phải là học thuộc mọi dấu hiệu trang giả, mà là giữ cho mình một lối vào cố định: một dấu trang đã lưu từ lần vào đúng, hoặc ứng dụng định danh đã cài từ kho chính thức. Khi luôn đi qua lối vào đó, mọi đường dẫn từ bên ngoài đều trở nên không cần thiết.
Riêng với quảng cáo trên kết quả tìm kiếm, nên chú ý nhãn "được tài trợ" hay "quảng cáo" phía trên. Cơ quan nhà nước hiếm khi mua quảng cáo cho cổng dịch vụ công; kết quả có nhãn đó cần được nghi trước.
Soi tên miền: phần nào quyết định
Tên miền là thứ khó làm giả nhất trên một trang web, nên đây là chỗ đáng soi nhất. Đọc từ phải sang trái, phần sát đuôi mới là chủ thật của trang.
| Bạn thấy | Ý nghĩa | Nên làm |
|---|---|---|
| Tên miền kết thúc bằng .gov.vn của cơ quan quen thuộc | Thuộc hệ thống tên miền cơ quan nhà nước | Vẫn kiểm từng chữ, rồi mới đăng nhập |
| Có chữ "dichvucong" nhưng đuôi là .com, .net, .top, .xyz hay lạ | Trang của bên khác mượn chữ cho giống | Đóng trang, không nhập gì |
| Thêm gạch nối, thêm số, sai một ký tự so với tên quen | Bắt chước có chủ đích | Đóng trang, báo cho người đã gửi đường dẫn nếu là người quen |
| Đường dẫn rút gọn, không thấy tên miền thật | Không biết sẽ đi tới đâu | Không bấm; tự gõ địa chỉ quen thuộc |
| Biểu tượng ổ khoá trên trình duyệt | Chỉ cho biết kết nối được mã hoá | Không coi là bằng chứng trang thật |
Dòng cuối là hiểu lầm phổ biến: ổ khoá chỉ nói rằng dữ liệu đi giữa máy bạn và trang đó được mã hoá, không nói trang đó của ai. Trang giả hiện nay hầu như đều có ổ khoá.
Dấu hiệu bên trong trang giả
Đòi quá nhiều thứ ngay từ đầu. Cổng thật cho bạn đăng nhập bằng tài khoản định danh, rồi mới đi vào thủ tục. Trang giả thường gom một biểu mẫu dài: số căn cước, ngày cấp, mật khẩu, số thẻ ngân hàng, ngày hết hạn thẻ, mã bảo mật, trong cùng một trang.
Hạn chót gấp và lời doạ. Đồng hồ đếm ngược, dòng chữ đỏ "hồ sơ sẽ bị huỷ sau ít phút" là cách thúc bạn nhập trước khi kịp nghĩ.
Thanh toán vào tài khoản cá nhân. Lệ phí trên cổng thật thanh toán qua cổng thanh toán tích hợp, có biên lai điện tử. Trang yêu cầu chuyển khoản vào một tài khoản mang tên người là trang giả.
Mọi nút đều dẫn về một biểu mẫu. Trang giả thường chỉ làm kỹ một trang. Bấm vào các mục khác như hướng dẫn, liên hệ, tra cứu, tất cả đều không hoạt động hoặc quay về đúng biểu mẫu đó.
Đòi cài thêm ứng dụng hay tiện ích. Yêu cầu cài phần mềm "để ký số" hay "để xác thực" từ chính trang đó là dấu hiệu rất đáng ngờ.
Tập một lối vào an toàn duy nhất
Thay vì đánh giá từng trang, bạn chỉ cần thiết lập lối vào một lần và dùng mãi. Các bước gợi ý:
- Hỏi người thân hoặc cán bộ một cửa địa chỉ chính xác của Cổng Dịch vụ công quốc gia và cổng của cơ quan bạn hay dùng.
- Tự gõ địa chỉ đó vào trình duyệt, kiểm từng chữ trên thanh địa chỉ.
- Lưu dấu trang, đặt tên dễ nhận ra; từ nay chỉ vào qua dấu trang này.
- Cài ứng dụng định danh từ kho ứng dụng chính thức, kiểm tên nhà phát triển.
- Bật xác thực hai lớp cho tài khoản định danh và ứng dụng ngân hàng nếu có.
- Xoá các dấu trang cũ không rõ nguồn trên máy, nhất là máy của cha mẹ.
Sau khi đã có lối vào cố định, quy tắc chỉ còn một câu: thông báo nào cũng được đọc, nhưng việc gì cũng làm qua lối vào của mình. Nếu tin nhắn báo hồ sơ cần bổ sung, bạn mở dấu trang, đăng nhập, tự tìm hồ sơ; có thật thì sẽ thấy ở đó, không có thì tin nhắn là giả.
Cổng thật làm và không làm những gì
Biết cổng thật vận hành ra sao giúp bạn nhận ra ngay khi một trang đòi hỏi điều lạ. Một số điểm chung của các cổng dịch vụ công chính thức, chi tiết giao diện có thể thay đổi theo thời gian:
- Đăng nhập bằng tài khoản định danh điện tử, thường kèm bước xác thực qua ứng dụng hoặc mã gửi về điện thoại của chính bạn.
- Sau khi đăng nhập mới chọn thủ tục, điền tờ khai, tải giấy tờ lên.
- Lệ phí trả trong quy trình qua cổng thanh toán tích hợp, có biên lai điện tử lưu trong hồ sơ.
- Mỗi hồ sơ có mã riêng để tra cứu tình trạng; kết quả và yêu cầu bổ sung hiện trong tài khoản của bạn.
- Không yêu cầu nhập mã bảo mật in sau thẻ ngân hàng vào một biểu mẫu chung với số căn cước.
- Không yêu cầu chuyển khoản vào tài khoản cá nhân, không đòi cài phần mềm lạ từ trang.
Đặt các điểm này cạnh danh sách dấu hiệu ở mục trước, bạn sẽ thấy trang giả gần như luôn đảo ngược thứ tự: đòi thông tin trước, đăng nhập sau, và gom mọi thứ vào một biểu mẫu duy nhất.
Lỡ nhập thông tin vào trang giả thì làm gì
Việc cần làm phụ thuộc vào bạn đã nhập những gì. Nếu đã nhập mật khẩu tài khoản định danh, hãy vào ứng dụng chính thức đổi mật khẩu ngay, kiểm danh sách thiết bị đang đăng nhập và đăng xuất các thiết bị lạ. Nếu đã nhập thông tin thẻ ngân hàng hoặc mã xác thực, gọi tổng đài ngân hàng theo số in sau thẻ để khoá thẻ và tài khoản tạm thời, rồi rà lại giao dịch.
Nếu chỉ nhập số căn cước và họ tên, rủi ro trước mắt thấp hơn, nhưng thông tin đó có thể được dùng để giả danh bạn khi gọi điện, mở tài khoản hay vay tiền trực tuyến. Nên chú ý các tin nhắn, cuộc gọi lạ nhắc tới khoản vay bạn không hề đăng ký trong thời gian tới, và báo ngay cho đơn vị liên quan khi thấy.
Chụp lại trang giả, ghi lại đường dẫn và cách bạn đến được trang đó. Phản ánh qua hệ thống tiếp nhận cảnh báo lừa đảo của cơ quan quản lý an toàn thông tin, và trình báo công an nơi gần nhất nếu đã mất tiền. Khi có khoản vay hay giao dịch đứng tên bạn mà bạn không thực hiện, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về cách xác lập rằng giao dịch đó không phải của mình.
Máy tính dùng chung và điện thoại của cha mẹ
Một nguồn rủi ro ít người để ý là máy tính dùng chung ở quán, ở cơ quan hay máy của người làm hộ. Trên những máy đó, trình duyệt có thể lưu mật khẩu, có tiện ích lạ ghi lại thao tác, dấu trang có thể đã bị thay. Nếu buộc phải dùng, hãy mở cửa sổ duyệt riêng tư, tự gõ địa chỉ, không bấm lưu mật khẩu, và đăng xuất khi xong.
Với điện thoại của cha mẹ, việc đáng làm nhất là dọn dẹp một lần: xoá dấu trang lạ, gỡ ứng dụng không rõ nguồn, cài ứng dụng định danh chính thức, đặt mật khẩu mà chỉ cha mẹ và một người con biết. Dặn cha mẹ rằng mọi việc trên cổng dịch vụ công, nếu cần, sẽ có con ngồi cạnh làm cùng.
Khi đi làm thủ tục ở quán dịch vụ in ấn hay nhờ người làm hộ thao tác trên máy của họ, hãy tự quan sát thanh địa chỉ trước khi nhập, và sau khi xong việc thì đổi mật khẩu tài khoản định danh từ điện thoại của chính mình. Đó là thói quen nhỏ nhưng đóng lại hầu hết khả năng thông tin bị dùng lại.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trang dịch vụ công mình đang mở là thật?
Nhìn tên miền trên thanh địa chỉ, đọc từ phần đuôi: cổng của cơ quan nhà nước dùng tên miền đuôi .gov.vn. Cách chắc hơn là chỉ vào cổng qua dấu trang đã lưu từ lần vào đúng hoặc qua ứng dụng định danh cài từ kho chính thức.
Trang có biểu tượng ổ khoá thì có an toàn không?
Ổ khoá chỉ cho biết kết nối giữa máy bạn và trang được mã hoá, không cho biết trang đó thuộc về ai. Hầu hết trang giả hiện nay đều có ổ khoá. Hãy kiểm tên miền thay vì tin vào biểu tượng này.
Tìm trên mạng thấy kết quả đầu tiên là cổng dịch vụ công, có bấm được không?
Nên chú ý nhãn quảng cáo hoặc được tài trợ ở kết quả đó. Trang giả đôi khi mua quảng cáo để đứng đầu kết quả tìm kiếm. Kiểm tên miền trước khi đăng nhập, hoặc tự gõ địa chỉ quen thuộc.
Đã nhập mật khẩu tài khoản định danh vào trang lạ thì làm gì?
Đổi mật khẩu ngay trên ứng dụng chính thức, kiểm danh sách thiết bị đang đăng nhập và đăng xuất thiết bị lạ, bật xác thực hai lớp nếu có. Nếu đã nhập cả thông tin ngân hàng, gọi tổng đài ngân hàng để khoá thẻ, tài khoản.
Lộ số căn cước có nguy hiểm không?
Số căn cước cùng họ tên có thể bị dùng để giả danh bạn khi gọi điện hoặc khai báo ở các dịch vụ kém chặt chẽ. Cảnh giác với các cuộc gọi, tin nhắn nhắc tới khoản vay bạn không đăng ký và báo ngay cho đơn vị liên quan khi thấy.
Có nên nhờ người khác đăng nhập cổng dịch vụ công giúp không?
Chỉ nên để người thật sự tin cậy ngồi cạnh hướng dẫn, còn bạn tự nhập mật khẩu và mã xác thực. Không đưa mật khẩu tài khoản định danh cho người làm hộ, vì tài khoản này dùng cho nhiều giao dịch khác ngoài thủ tục đang làm.