Ở Việt Nam, người lớn tuổi lái xe con gia đình không bị cắt quyền đổi bằng chỉ vì tuổi; điều kiện quyết định là kết quả khám sức khoẻ theo tiêu chuẩn của hạng xe. Riêng người hành nghề lái xe khách cỡ lớn và xe giường nằm có độ tuổi tối đa do luật quy định, khác nhau giữa nam và nữ. Vì vậy với tài xế lớn tuổi, việc đổi bằng thực chất là chuẩn bị sức khoẻ và chuẩn bị tinh thần cho buổi khám.
Bài này nói về những gì người lái xe trên sáu mươi, bảy mươi tuổi và con cháu của họ nên biết: giới hạn tuổi áp cho ai, những phần khám hay gặp khó, cách chuẩn bị để kết quả phản ánh đúng, nên đổi sớm bao lâu, và khi nào nên cân nhắc thôi lái. Bài không đưa ra kết luận sức khoẻ cho bất kỳ ai; mọi đánh giá thuộc về bác sĩ khám, và tiêu chuẩn chi tiết nằm trong văn bản hiện hành của ngành y tế.
Giới hạn tuổi áp cho ai, không áp cho ai
Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ đặt độ tuổi tối đa cho người hành nghề lái xe ô tô chở người cỡ lớn, gồm xe khách trên hai mươi chín chỗ không kể ghế lái và xe giường nằm, với mốc tuổi khác nhau cho nam và nữ. Quy định này nhắm vào người lái xe khách chuyên nghiệp, nơi một chuyến xe chở hàng chục hành khách và áp lực công việc lớn. Con số cụ thể bạn tra trong luật hiện hành.
Với bằng hạng B lái xe con gia đình, luật không đặt tuổi tối đa. Một người bảy mươi lăm tuổi vẫn đổi được bằng B nếu khám sức khoẻ đạt tiêu chuẩn. Tương tự, bằng mô tô không có thời hạn, không phải đổi theo chu kỳ, nên tuổi tác không làm mất bằng xe máy.
Người cầm bằng hạng cũ B1 dành cho người không hành nghề có một đặc điểm cần biết: theo quy định trước đây, loại bằng này thường có giá trị đến khi người lái đủ một độ tuổi, và người được cấp khi đã lớn tuổi thì có thời hạn mười năm. Nhiều người lớn tuổi đang cầm B1 vì thế sẽ thấy bằng tới hạn đúng vào khoảng năm mươi lăm hay sáu mươi tuổi, rồi khi đổi chuyển sang hạng B mới với thời hạn theo luật mới. Đọc kỹ ngày hết hạn trên bằng để không bất ngờ.
Điểm quan trọng là đừng tự suy ra "già rồi không đổi được". Câu hỏi đúng là "sức khoẻ hiện tại có đạt tiêu chuẩn cho hạng xe này không", và chỉ buổi khám mới trả lời được.
Những phần khám người lớn tuổi hay gặp khó
Thị lực và khả năng nhìn trong điều kiện thiếu sáng. Tuổi tác làm mắt điều tiết kém, đục thuỷ tinh thể làm nhìn mờ và loá đèn ban đêm. Nếu đã được bác sĩ mắt theo dõi, mang theo kính đang dùng và hồ sơ khám mắt gần nhất. Nhiều người đạt tiêu chuẩn khi đeo kính đúng độ.
Huyết áp và tim mạch. Tăng huyết áp rất phổ biến ở người lớn tuổi. Điều bác sĩ quan tâm là bệnh có được điều trị và kiểm soát hay không. Uống thuốc đều đặn theo đơn, mang sổ theo dõi, và khai rõ thuốc đang dùng.
Thính lực. Nghe kém ảnh hưởng tới việc nhận biết còi xe, tiếng động bất thường. Người đang dùng máy trợ thính nên đeo khi khám và hỏi bác sĩ về điều kiện ghi trên giấy khám.
Vận động cổ, vai, khớp gối. Quay cổ để quan sát điểm mù, đạp phanh dứt khoát đều cần khớp linh hoạt. Đau khớp kéo dài làm phản xạ chậm hơn chính người lái nghĩ.
Thuốc đang dùng. Một số thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống dị ứng thế hệ cũ gây buồn ngủ. Khai đầy đủ danh sách thuốc, để bác sĩ cân nhắc. Không tự ngưng thuốc trước khi khám.
Chuẩn bị để buổi khám phản ánh đúng sức khoẻ
Người lớn tuổi nên đi khám sớm hơn người trẻ: khoảng ba tháng trước ngày hết hạn thay vì sáu tám tuần. Khoảng thời gian dư này để nếu bác sĩ hẹn khám chuyên khoa, điều chỉnh kính hay điều trị một chỉ số chưa ổn, bạn vẫn kịp nộp hồ sơ khi giấy khám còn hạn và bằng chưa hết hạn.
Trước buổi khám vài tuần, nếu thấy mắt mờ hơn trước, hãy đi khám mắt riêng để cắt kính mới. Đến buổi khám đổi bằng với cặp kính đúng độ sẽ tốt hơn nhiều so với đeo cặp kính đã dùng năm năm. Nếu đang theo dõi bệnh mạn tính, xin bác sĩ điều trị bản tóm tắt tình trạng gần nhất hoặc mang sổ khám bệnh.
Hôm khám, đi cùng một người nhà nếu có thể, nhất là khi cơ sở khám đông và phải di chuyển giữa nhiều phòng. Ăn sáng nhẹ, uống thuốc thường ngày đúng giờ, mang nước. Đo huyết áp sau khi đã ngồi nghỉ vài phút, không đo ngay sau khi vừa leo cầu thang hay vội vàng chạy tới.
Hãy coi buổi khám là dịp để biết rõ sức khoẻ của mình, không phải kỳ thi phải qua bằng mọi giá. Nếu kết quả có điểm chưa đạt, bác sĩ sẽ giải thích hướng tiếp theo; nghe kỹ và làm theo, thay vì đi tìm nơi khám dễ dãi hơn.
Con cháu giúp được gì, và không nên làm thay điều gì
Con cháu có thể giúp rất nhiều ở khâu thủ tục: tra ngày hết hạn, đặt lịch khám, chuẩn bị ảnh, giúp đăng nhập tài khoản định danh của chính cha mẹ để nộp hồ sơ trực tuyến, đưa đi khám và đi nộp. Những việc này giảm cho người lớn tuổi cảm giác ngợp trước giao diện điện thoại và các quầy tiếp nhận.
Có hai việc không nên làm thay. Một là khai sức khoẻ hộ theo hướng "cho đẹp": nếu cha mẹ đang dùng thuốc hay có triệu chứng, cần khai đúng. Hai là tìm cách có giấy khám không qua khám thật. Ngoài chuyện sai quy định, một tấm giấy như thế đặt chính cha mẹ và người đi đường vào rủi ro, và có thể khiến việc bồi thường bảo hiểm sau này gặp vướng nếu xảy ra va chạm.
Một việc nhỏ mà hiệu quả: ngồi ghế phụ một vài chuyến cùng cha mẹ. Quan sát cách cụ xoay cổ nhìn gương, phanh khi có người cắt ngang, lái ban đêm. Những gì bạn thấy trên đường nói nhiều hơn bất kỳ con số nào trên giấy khám.
Dấu hiệu nên cân nhắc giảm lái hoặc thôi lái
Không có tuổi cố định để thôi lái xe gia đình. Thay vào đó, gia đình nên để ý những dấu hiệu sau và cùng bàn bạc nhẹ nhàng:
- Hay bị lạc đường trên những tuyến quen thuộc, hoặc quên mình định đi đâu.
- Có những va quẹt nhỏ không rõ nguyên nhân trên thân xe, cụ không nhớ đã va ở đâu.
- Phản xạ phanh chậm thấy rõ, giật mình khi có xe máy vượt sát.
- Ngại lái ban đêm, ngại lái khi trời mưa, nhưng vẫn phải lái vì không có ai chở.
- Bác sĩ đã khuyên hạn chế lái xe vì bệnh hay thuốc đang dùng.
Giảm lái có nhiều mức: chỉ lái ban ngày, chỉ lái quãng ngắn quen thuộc, không lái đường cao tốc, có người đi cùng. Đổi bằng đúng hạn và giảm lái không mâu thuẫn nhau; một người vẫn giữ bằng còn hạn nhưng tự giới hạn phạm vi lái là cách làm có trách nhiệm.
Lái an toàn hơn khi tuổi cao: chỉnh thói quen và chỉnh xe
Chọn giờ và tuyến đường. Tránh giờ cao điểm, tránh lái lúc chạng vạng và ban đêm nếu mắt đã kém thích nghi với ánh đèn ngược chiều. Ưu tiên tuyến quen, ít nút giao phức tạp, dù phải đi xa hơn một chút.
Chỉnh ghế, gương, tựa đầu cho đúng người lái. Ngồi đủ cao để nhìn rõ nắp capô, chân đạp hết phanh mà gối vẫn hơi chùng. Gương chiếu hậu chỉnh để giảm điểm mù, vì quay cổ hết cỡ có thể đã khó hơn trước. Khi người khác trong nhà lái xe xong, kiểm lại trước khi đi.
Giữ kính sạch và đúng độ. Kính trầy, kính bẩn, kính sai độ làm loá đèn ban đêm nặng hơn. Để thêm một cặp kính dự phòng trong xe. Kính chắn gió cũng cần sạch cả mặt trong, vì màng mờ ở mặt trong làm ánh đèn toả rộng.
Nghỉ thường xuyên trên chuyến dài. Người lớn tuổi mỏi nhanh hơn và thường không tự nhận ra mình đang mất tập trung. Nghỉ sau mỗi khoảng một đến hai giờ, uống nước, đi lại vài phút.
Không lái khi vừa dùng thuốc gây buồn ngủ. Đọc tờ hướng dẫn thuốc hoặc hỏi dược sĩ, bác sĩ xem thuốc có ảnh hưởng tới lái xe không. Nếu có, sắp xếp giờ uống thuốc tránh giờ lái, theo đúng chỉ dẫn của người kê đơn.
Tài xế hành nghề sắp chạm mốc tuổi tối đa
Với người lái xe khách cỡ lớn chuyên nghiệp, mốc tuổi tối đa là giới hạn hành nghề cho loại xe đó, không phải là mất bằng. Khi gần chạm mốc, tài xế nên tính trước: chuyển sang lái loại xe nhỏ hơn không bị giới hạn tuổi, chuyển sang công việc điều hành, đào tạo hay kiểm tra kỹ thuật trong cùng doanh nghiệp.
Doanh nghiệp vận tải cũng nên theo dõi tuổi của tài xế song song với hạn bằng và lịch khám định kỳ, để sắp xếp tuyến và người thay thế từ sớm. Một bảng theo dõi đơn giản gồm tên, hạng bằng, ngày hết hạn, ngày sinh và mốc tuổi giới hạn là đủ để không ai bị đặt vào tình thế lái vượt quy định.
Nếu có tranh chấp về việc chấm dứt hay điều chuyển công việc vì lý do tuổi, đó là vấn đề lao động cụ thể; người lao động có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu quyền lợi của mình theo hợp đồng và quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Người trên 70 tuổi có đổi được bằng lái ô tô không?
Có, nếu khám sức khoẻ đạt tiêu chuẩn của hạng xe. Luật không đặt tuổi tối đa cho bằng hạng B lái xe con gia đình. Giới hạn tuổi chỉ áp cho người hành nghề lái xe khách cỡ lớn và xe giường nằm.
Tuổi tối đa lái xe khách là bao nhiêu?
Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ quy định độ tuổi tối đa cho người hành nghề lái xe ô tô chở người cỡ lớn trên hai mươi chín chỗ không kể ghế lái và xe giường nằm, khác nhau giữa nam và nữ. Con số cụ thể bạn tra trong luật hiện hành.
Người lớn tuổi có phải đổi bằng lái xe máy không?
Không. Bằng mô tô hạng A1, A không có thời hạn, không phải đổi theo chu kỳ dù người lái bao nhiêu tuổi. Chỉ làm lại khi bằng mất, hỏng hoặc sai thông tin.
Đục thuỷ tinh thể có đổi bằng lái được không?
Còn tuỳ thị lực thực tế khi khám và tiêu chuẩn của hạng xe. Bác sĩ mắt là người đánh giá và tư vấn điều trị. Nhiều người sau khi được điều trị và đeo kính đúng độ vẫn đạt tiêu chuẩn, nên hãy khám mắt sớm trước khi đổi bằng.
Người già nên đổi bằng lái trước bao lâu?
Nên bắt đầu khoảng ba tháng trước ngày hết hạn, sớm hơn người trẻ. Thời gian dư giúp xử lý nếu cần khám chuyên khoa, cắt kính mới hay điều trị một chỉ số chưa ổn mà không để bằng quá hạn.
Làm sao khuyên cha mẹ già thôi lái xe?
Nói chuyện dựa trên những gì cả nhà quan sát được, không dựa vào tuổi. Có thể đề nghị giảm dần như chỉ lái ban ngày, quãng ngắn, có người đi cùng, đồng thời sắp xếp phương án đi lại khác để cha mẹ không thấy mất tự do.