Bạn có thể đi đổi thẻ căn cước sớm, và nên đi trong khoảng hai năm trước mốc 25, 40 hoặc 60 tuổi: thẻ làm trong khoảng đó có giá trị luôn tới mốc kế tiếp, nên không bị thiệt ngày nào. Hồ sơ thường chỉ cần mang thẻ đang dùng; thông tin còn lại lấy từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, không còn phải mang sổ hộ khẩu. Việc phải có mặt là chụp ảnh và thu vân tay, mống mắt, nên tính cả buổi đi lại.
Phần dưới giải thích vì sao đi sớm trong hai năm là lợi, đi sớm hơn nữa thì ra sao, những thứ nên mang và không cần mang, cách ăn mặc để ảnh không bị chụp lại, các bước tại nơi tiếp nhận và cách tính thời gian chờ thẻ. Thủ tục do cơ quan công an hướng dẫn và có thể điều chỉnh; trước khi đi hãy xem hướng dẫn hiện hành trên Cổng Dịch vụ công hoặc hỏi công an cấp xã.
Vì sao "hai năm trước mốc" là khoảng đẹp nhất
Luật Căn cước năm 2023 có một quy định ít người để ý: thẻ được cấp, đổi, cấp lại trong vòng hai năm trước tuổi phải đổi thì dùng được tới mốc tuổi tiếp theo. Nói cách khác, nếu bạn sắp 40 tuổi và đi đổi ở tuổi 38 rưỡi, thẻ mới có giá trị tới năm 60 tuổi. Bạn không mất phần thời hạn nào của thẻ mới, lại tránh được cảnh chen chúc sát ngày hết hạn.
Đi trong khoảng này còn có lợi về lịch. Bạn chọn được tuần ít việc, tránh mùa cao điểm như dịp học sinh làm thẻ trước kỳ thi, tháng cuối năm hay sau Tết, và có dư thời gian nếu hồ sơ phải bổ sung. Người làm việc ca kíp, tài xế đường dài, người đi biển hay người làm việc ở nước ngoài theo đợt càng nên tận dụng khoảng hai năm này.
Nếu đi sớm hơn hai năm thì sao? Luật cho phép cấp đổi khi người được cấp thẻ có yêu cầu, nên về nguyên tắc vẫn đổi được. Nhưng thẻ mới khi đó chỉ có giá trị tới mốc gần nhất, nghĩa là vài năm sau bạn lại phải đi đổi lần nữa, có thể còn phải nộp lệ phí cho lần đổi theo yêu cầu. Trừ khi có lý do riêng như thẻ hỏng, ảnh quá cũ không nhận ra, hãy đợi tới khoảng hai năm trước mốc.
Mang gì và không cần mang gì
Thẻ đang dùng. Đây là thứ quan trọng nhất. Khi đổi, thẻ cũ được thu lại; nếu thẻ còn dùng cho việc gì trong những ngày tới thì nên chụp ảnh hai mặt và cất bản chụp ở nơi an toàn trước khi đi.
Giấy tờ chứng minh thông tin thay đổi, nếu có. Nếu bạn vừa cải chính họ tên, ngày sinh hay xác định lại giới tính, mang theo giấy tờ đã được cơ quan có thẩm quyền cấp về việc đó. Trường hợp thông tin trong cơ sở dữ liệu chưa được cập nhật, nơi tiếp nhận sẽ hướng dẫn điều chỉnh trước.
Không cần sổ hộ khẩu, sổ tạm trú. Hai loại sổ này đã thôi được dùng làm giấy tờ chứng minh cư trú. Thông tin cư trú được lấy từ cơ sở dữ liệu. Nếu có người gợi ý "nhớ mang hộ khẩu bản gốc", thường là họ đang nhớ thủ tục cũ.
Không cần ảnh thẻ in sẵn. Ảnh chân dung được chụp trực tiếp tại nơi làm, cùng lúc thu vân tay và mống mắt. Ảnh in sẵn mang theo không dùng tới.
Điện thoại có VNeID nếu muốn đặt lịch hoặc nhận thông báo. Ở nhiều nơi có thể đăng ký hoặc đặt lịch trước qua ứng dụng hay Cổng Dịch vụ công; cách làm tuỳ địa phương và giao diện thay đổi theo từng thời kỳ, nên kiểm lại trước khi đi.
Ăn mặc và chuẩn bị cho tấm ảnh dùng mười lăm năm
Ảnh trên thẻ sẽ theo bạn tới mốc kế tiếp, có khi mười lăm hay hai mươi năm. Bị yêu cầu chụp lại vì trang phục là chuyện thường gặp ở quầy, rất mất thời gian. Vài điều nên lưu ý:
- Mặc áo có cổ, màu trơn, tránh áo hai dây, áo quá khoét cổ. Tránh áo trắng nếu phông nền sáng để ảnh không bị lẫn.
- Không đeo kính màu; kính cận nên tháo ra khi chụp nếu cán bộ yêu cầu để ảnh không loá và lộ rõ mắt.
- Tóc gọn, không che lông mày và hai tai; không đội mũ, khăn trùm kín đầu trừ trường hợp được hướng dẫn riêng.
- Trang điểm nhẹ, không che nốt ruồi, vết sẹo hay đặc điểm nhận dạng vì đó là phần nhận dạng của chính bạn.
- Rửa tay sạch, tránh để tay quá khô hay dính kem trước khi thu vân tay, vì vân tay mờ phải thu lại nhiều lần.
- Với người lớn tuổi, mang theo áo khoác mỏng nếu nơi làm có điều hoà lạnh, và một chai nước nhỏ để chờ.
Nếu bạn vừa thay đổi ngoại hình nhiều, chẳng hạn giảm cân mạnh hay đổi kiểu tóc hẳn, đó chính là lý do tốt để đổi thẻ trong đợt này: ảnh mới sẽ khớp với bạn khi đối chiếu ở sân bay, ngân hàng.
Các bước tại nơi tiếp nhận
Trình tự cụ thể có thể khác đôi chút giữa các nơi, nhưng thường đi theo các bước dưới đây. Biết trước giúp bạn chuẩn bị đúng lúc, không phải quay lại.
- Lấy số thứ tự hoặc xuất trình lịch hẹn đã đặt, nói rõ là cấp đổi do đến tuổi.
- Đưa thẻ cũ cho cán bộ. Cán bộ tra thông tin của bạn trong cơ sở dữ liệu và hỏi lại để xác nhận họ tên, ngày sinh, quê quán, nơi cư trú.
- Đọc kỹ phiếu thông tin hiện trên màn hình hoặc in ra. Sai một chữ trong tên hay quê quán thì báo ngay lúc này, vì sửa sau khi thẻ đã in sẽ mất thêm một lần đổi.
- Chụp ảnh chân dung, thu vân tay mười ngón và mống mắt theo hướng dẫn.
- Ký xác nhận, nộp lệ phí nếu thuộc trường hợp phải nộp, theo biểu lệ phí hiện hành niêm yết tại nơi làm và trên Cổng Dịch vụ công.
- Nhận giấy hẹn trả kết quả, chọn nhận tại chỗ hay qua bưu chính về địa chỉ bạn muốn.
Giữ giấy hẹn cẩn thận và chụp ảnh lại. Đây là giấy cho biết hồ sơ của bạn đang được xử lý, cần khi hỏi tiến độ hoặc khi nơi khác hỏi vì sao bạn chưa có thẻ.
Chờ thẻ bao lâu và tính lịch thế nào
Thời hạn trả thẻ do luật quy định tối đa một số ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ; thực tế còn phụ thuộc thời điểm cao điểm và việc gửi thẻ qua bưu chính. Để tính lịch an toàn, cứ giả định mất hai đến ba tuần tính từ ngày nộp tới lúc thẻ thật nằm trong tay, rồi điều chỉnh theo thời hạn ghi trên giấy hẹn.
Vì thẻ cũ bị thu lại ngay khi nộp, trong thời gian chờ bạn không có thẻ cứng. Nếu đã kích hoạt tài khoản định danh điện tử mức 2 trên VNeID thì có thể dùng thay ở nhiều nơi; nếu chưa, nên kích hoạt trước khi đi đổi. Lịch có chuyến bay, buổi ký hợp đồng hay buổi khám bệnh lớn trong tuần sau thì nên đổi thẻ sau các việc đó, hoặc đổi sớm hẳn trước một tháng.
Một mẹo nhỏ: đặt nhắc trên lịch điện thoại vào ngày hẹn trả. Quá ngày đó mà chưa có tin, mang giấy hẹn tới hỏi hoặc tra tiến độ qua kênh trực tuyến mà nơi nhận hồ sơ hướng dẫn.
Một số tình huống hay gặp khi đi đổi theo tuổi
Người đang ở xa nơi thường trú hỏi có phải về quê không. Theo Luật Căn cước, việc cấp đổi thẻ có thể làm tại cơ quan quản lý căn cước không phụ thuộc nơi cư trú, nên thường không phải về; vẫn nên hỏi trước nơi định nộp vì cách bố trí tiếp nhận mỗi địa phương một khác.
Người vừa chuyển chỗ ở thì nên làm thủ tục đăng ký cư trú ở nơi mới xong trước, rồi mới đổi thẻ, để thông tin nơi cư trú in trên thẻ mới đã là địa chỉ mới. Làm ngược thứ tự thì thẻ mới vẫn ghi nơi ở cũ.
Hai vợ chồng hay cả nhà muốn đi một lượt thì nên rủ nhau đi, nhưng hồ sơ là của từng người, mỗi người phải có mặt chụp ảnh và thu vân tay. Không ai nộp thay được phần này.
Người lớn tuổi sắp 60 hỏi nên đổi ở 58 hay đợi tới 60. Cả hai cách đều ra thẻ không thời hạn; đổi sớm ở 58 hay 59 tuổi khi sức khoẻ còn tốt, đi lại còn dễ thường là lựa chọn nhẹ nhàng hơn cho cả nhà.
Sai lầm khiến phải đi lại lần hai
Đi đúng ngày cuối cùng trước hạn. Ngày sát hạn thường đông, và nếu hôm đó hệ thống chậm hay mất điện thì bạn đã sang ngày quá hạn. Chọn một ngày bất kỳ trong khoảng hai năm trước mốc, tốt nhất là đầu tuần, buổi sáng sớm.
Không đọc lại thông tin trước khi ký. Lỗi chính tả trong quê quán, tên đệm hay ngày sinh mà không phát hiện lúc ký sẽ in luôn lên thẻ. Khi đó bạn phải làm thêm một lần đổi do sai sót, mất thêm thời gian chờ.
Thông tin trong cơ sở dữ liệu chưa khớp giấy khai sinh. Người có giấy khai sinh cũ ghi khác với thông tin đang lưu cần làm điều chỉnh trước tại nơi đăng ký cư trú hoặc cơ quan hộ tịch. Nếu nghi có lệch, nên hỏi công an cấp xã trước khi đi đổi thẻ, mang theo bản sao giấy khai sinh.
Quên kích hoạt VNeID trước khi nộp thẻ cũ. Thẻ cũ bị thu ngay, mà muốn kích hoạt tài khoản mức 2 lại cần có mặt và có thẻ hoặc thông tin đối chiếu. Làm việc này trước giúp bạn có giấy tờ thay thế trong lúc chờ.
Đi một mình khi cần người hỗ trợ. Người lớn tuổi, người khiếm thị hay người không quen thao tác trên màn hình nên có người nhà đi cùng để đọc phiếu thông tin và trả lời câu hỏi. Người đi cùng không làm thay được, nhưng giúp tránh sai sót.
Câu hỏi thường gặp
Sắp 25 tuổi, đi đổi căn cước sớm có bị thiệt không?
Không, nếu bạn đi trong vòng hai năm trước sinh nhật 25 tuổi. Thẻ làm trong khoảng này có giá trị tới mốc 40 tuổi. Chỉ khi đi sớm hơn hai năm thì thẻ mới vẫn dừng ở mốc 25 và bạn phải đổi thêm một lần.
Đổi căn cước đến tuổi có phải mang sổ hộ khẩu không?
Không. Sổ hộ khẩu và sổ tạm trú đã thôi được dùng làm giấy tờ chứng minh cư trú; thông tin được lấy từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Thường chỉ cần mang thẻ đang dùng và giấy tờ chứng minh nếu có thông tin thay đổi.
Đổi căn cước có được nhờ người khác đi nộp hộ không?
Không với phần chính. Người đổi thẻ phải có mặt để chụp ảnh chân dung, thu vân tay và mống mắt. Người thân chỉ có thể đi cùng để hỗ trợ, hoặc nhận thẻ hộ khi nơi trả kết quả cho phép và có giấy tờ theo hướng dẫn.
Đổi căn cước đến tuổi có mất lệ phí không?
Lệ phí theo biểu hiện hành, có trường hợp được miễn và có trường hợp phải nộp tuỳ lý do đổi. Mức cụ thể niêm yết tại nơi làm thủ tục và trên Cổng Dịch vụ công; nên xem trước để mang đúng cách thanh toán.
Đeo kính cận có được chụp ảnh căn cước không?
Thường cán bộ sẽ yêu cầu tháo kính để ảnh không loá và lộ rõ mắt. Kính màu thì chắc chắn phải tháo. Bạn nên tháo sẵn khi tới lượt, để tránh phải chụp lại và để ảnh khớp khi đối chiếu bằng máy sau này.
Trong lúc chờ thẻ mới có đi lại, giao dịch được không?
Thẻ cũ bị thu khi nộp hồ sơ, nên bạn cần một cách thay thế. Tài khoản định danh điện tử mức 2 trên VNeID dùng được ở nhiều nơi; hộ chiếu còn hạn cũng là giấy tờ tuỳ thân. Kiểm trước với nơi định giao dịch xem họ chấp nhận loại nào.